پس از خلق حماسه سیاسی توسط ملت ایران در انتخابات 24 خردادماه و انتخاب دکتر حسن روحانی به عنوان رییس جمهور منتخب،سیل تحلیلها برای علت یابی پیروزی و یا شکست جریانات،آنالیز فکری و جناحی رییس جمهور منتخب و ... به راه افتاد. به نظر رسید بررسی شعار اصلی دکتر روحانی یعنی اعتدال گرایی،در کلام رهبری و یافتن معنای اصیل اعتدال در ادبیات انقلابی و در گفتمان امام و انقلاب خالی از لطف نباشد. چرا که این شعار می تواند ترسیم کننده خط مشی رییس جمهور یازدهم در عرصه های متنوع اقتصادی،فرهنگی،سیاست داخلی و خارجی و ... باشد.

اما اعتدال چیست و اساسا تعریف عدل کدام است؟

آنچه ابتداء به ذهن تبادر می کند یعنی حالتی که نه «افراط»[1] و نه «تفریط»[2] باشد. بنابراین «اعتدال یعنی در هیچ جهت دچار افراط»[3] یا تفریط نشدن. لذا بر همین ملاک، دین مبین «اسلام، دین انسانیت و اعتدال»[4] نامیده شده است.معنای عدل که «همان معناى والا و برجسته‌اى» «که در زندگى شخصى و عمومى و جسم و جان و سنگ و چوب و همه‌ى حوادث دنیا وجود دارد. یعنى یک موازنه‌ى صحیح»[5] یعنى «رفتار صحیح؛ موازنه‌ى صحیح؛ معتدل بودن و به سمت عیب و خروج از حد نرفتن. [6]

لزوم وجود نگاه اعتدال گرایانه در مسئولان:

براى حکمران، عدل لازم است. در موضع‌گیرى، عدل لازم است. در اظهار محبت و نفرت، عدل لازم است. قرآن فرموده است: «وَ لا یجْرِمَنَّکمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلّا تَعْدِلُوا »؛[7] دشمنى با کسى موجب نشود که شما درباره‌ى او از عدالت کناره بگیرید و عدالت را رعایت نکنید؛ « اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى »[8] بنابراین عدل هم یکى از پایه‌هاى ایمان است. اگر عدل بود، ایمان مى‌ماند. [9]

بى‌عدالتى‌ها را همه کنار بگذارند؛ بى‌انصافى‌ها را همه کنار بگذارند؛ همه در زیر پرچم نظام اسلامى و جمهورى اسلامى جمع بشوند؛ اصولى وجود دارد، به آن اصول همه پابندى خودشان را اعلام بکنند. در کنار هم باشند، اختلاف سلیقه هم باشد. چه اشکال دارد؟ همیشه اختلاف سلیقه بوده. [10]

آسیب شناسی اعتدال در حوزه سیاست داخلی:

باید بر این نکته تأکید نمود که مقصود از اعتدال، محافظه کاری و دست کشیدن از اعتقادات یا ملاحظه کاری و یا «عقلانیت محافظه ‌کارانه»[11] نیست. بلکه بکار گرفتن تمام ظرفیت های انسان الهی در جهت تحقق اهداف عالیه نظام مقدسِ برآمده از تعالیم اسلامی در غالب «عدالت اجتماعی»[12] است.اگر کسی دنبال براندازی و اجرای دستور دشمن نیست ولی با مذاق و تفکر سیاسی ما مخالف است نباید عدالت و امنیت را از او سلب و او را زیرپا له کنیم چرا که به فرموده قرآن مخالفت با یک قوم، نباید موجب بی‌تقوایی و بی عدالتی شود و همه باید در این زمینه‌ها هوشیار و مراقب باشند. [13]

در دورانهاى مختلف هر جائى که این اختلاف سلیقه‌‌ها و اختلاف برداشت‌ها با هواى نفس انسان مخلوط شد، کار خراب می‌شود. هواى نفس را باید خیلى ملاحظه کرد. به خودمان در فریب خوردن از هواى نفس سوءظن داشته باشیم. نگاه کنیم ببینیم کجا نفس است و هوى‌هاى نفسانى ماست؛ کجا نه، واقعاً احساس تکلیف است؛ و در احساس تکلیف هم دقت بکنیم که قدم از دایره‌ى تکلیف آنطرف‌‌تر نباید گذاشت؛ زیاده‌روى نباید کرد. [14]

بله، یک عده‌‌اى دشمنى می‌کنند، یک عده‌‌اى خباثت به خرج می‌دهند، یک عده اى از خباثت‌‌کنندگان پشتیبانى می‌کنند - این‌ها هست - اما باید مراقب بود. [15]

به کسى نباید بیهوده تهمت زد؛ کسى را نباید به خاطر یک امر، از همه‌ى آن چیزهائى که صلاحیت محسوب می‌شود، انسان او را نفى بکند. با انصاف باید بود؛ با انصاف باید عمل کرد؛ با انصاف باید حرف زد. (...) اگر با کسى دشمنید، این دشمنى موجب نشود که نسبت به او بى‌انصافى کنید، بى‌عدالتى کنید؛ حتّى نسبت به دشمن؛ حالا آنکه دشمن هم نیست. [16]

آسیب شناسی اعتدال در حوزه سیاست خارجی:

بعضی‌ها با نام عقلانیت، با نام اعتدال، با نام پرهیز از جنجال و دردسر بین‌المللى، می‌خواهند از مبانى انقلاب و اصول انقلاب کم بگذارند! این نمی‌شود؛ این نمی‌شود. این نشانه‌ى بى‌صبرى و نشانه‌ى خسته شدن است.»[17]

اعتدال در اندیشه رهبر معظم انقلاب، یکی از آرمان‌های بزرگ حضرت امام(ره) به شمار می رود که شاخص در سیاست «نه شرقی و نه غربی» [18] می‌باشد.

نکته ی مهمی که وجود دارد توجه به مفهوم اعتدال در حوزه سیاست خارجی است. همانطور که اشاره شد شاخص اصلی اعتدال در سیاست خارجه "نه شرقی و نه غربی" می باشد. تحریف در این مفهوم این است که ما بیاییم و به اشتباه شعار "هم شرقی و هم غربی" را مطرح کنیم و بی هیچ قید و بندی به دنبال تعامل با همه کشورها باشیم.

اعتدال گرایی=انقلابی گری

گاهی به اشتباه واژه اعتدال گرایی در برابر واژه انقلابی گری قرار می گیرد که با نگاهی به سخنان رهبری مشخص می شود در حقیقت انقلابی گری و اعتدال گرایی بر هم منطبقند و این دو از هم تفکیک پذیر نیستند.

انقلابیگری در صحنه سیاسی به این معناست که ما مواضع اسلامی و انقلابی خود را قاطعانه وبدون دل بستن به برخی از چهره های امید بخش کاذب حفظ کنیم و این خط صحیح دیپلماسی ماست...ما در دیپلماسی انقلابی و اسلامی خود به هیچ وجه نباید نسبت به دشمن از موضع ضعف و رعب برخورد کنیم بلکه با حاکم کردن عقل و منطق در تصمیم گیری هایمان باید کاملا شجاعانه و قدرتمندانه با قدرت های بزرگ مواجه شویم...ما در عالم دیپلماسی دچار یک جنگ تحمیلی و ناخواسته شده ایم و اکنون صهیونیزم سیاسی و قدرت های استکباری نظیر آمریکا و همپیمانانش در سراسر جهان که نه فقط با اسلام بلکه با اصل دیانت مخالفند تمامی امکاناتشان را بر روی دیپلماسی ما متمرکز کرده اند و جمهوری اسلامی ایران در صحنه سیاست بین المللی یک تنه در برابر تمام کسانی قرار گرفته که به خودی خود با ما مسأله سیاسی نداشتند بلکه اسلام، مسأله مورد اختلاف آنها با ماست. [19]

لذا در دوران کنونی چنانچه سعی گردد معنای اعتدال به معنای حقیقی کلمه در زندگی سیاسی کشور حاکم شود شاهد نوعی دگرگونی و اصلاح در نگرش کلی جامعه خواهیم بود که ماحصل آن رشد و تکامل روزافزون مردم سالاری در کشور می گردد.

انشاءالله

منابع:

[1]. بیانات مقام معظم رهبری، در جمع فضلا و طلاب و روحانیون مشهد 4/1/1369.
[2]. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با اعضاى هیأت دولت 20/08/1383
[3]. بیانات مقام معظم رهبری، در جمع فضلا و طلاب و روحانیون مشهد  4/1/1369.
[4]. بیانات مقام معظم رهبری، در مراسم گشایش هشتمین اجلاس سران کشورهاى اسلامى 18/9/1376.
[5]. بیانات مقام معظم رهبری، در دیدار مسؤولان و کارگزاران نظام، به مناسبت عید مبعث 01/11/1371.
[6]. همان.
[7]. سوره مبارکه مائده، آیه 8.
[8]. همان

[9]. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با اعضاى هیأت دولت 20/08/1383.
[10]. بیانات ‌در دیدار شرکت‌کنندگان مسابقات‌ قرآن ۱۳۸۸/۰۵/۰۳

[11]. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با اعضاى هیأت دولت 8/06/1384.
[12]. همان.
[13].مراسم بیست و دومین سالگرد رحلت امام خمینی(ره) 14/03/1390

[14].بیانات ‌در دیدار شرکت‌کنندگان مسابقات‌ قرآن ۱۳۸۸/۰۵/۰۳

[15].بیانات در دیدار مردم قم در سالگرد قیام ۱۹ دى ۱۳۸۸/۱۰/۱۹
[16]. بیانات ‌در دیدار شرکت‌کنندگان مسابقات‌ قرآن ۱۳۸۸/۰۵/۰۳
[17]. بیانات مقام معظم رهبری، دیدار روسای سه قوه و مسئولان و مدیران بخش‌های مختلف نظام 19/06/1387.
[18]. بیانات مقام معظم رهبری، در مراسم بیعت نخست وزیر و هیأت وزیران 16/03/1368.

[19].دیدار وزیر و کارکنان وزارت امور خارجه با رهبر انقلاب 31/05/1368

با استمداد از مقاله "نظریه‌ی بیداری اسلامی، در اندیشه مقام معظم رهبری دام عزه العالی"